مقدمه
بیماری لیکن پلان یک اختلال مزمن و التهابی با منشا خودایمنی است که می تواند بخش های مختلف بدن از جمله پوست، مخاط دهان، ناخن ها، مو و ناحیه تناسلی را درگیر کند. این بیماری اغلب با ضایعات برجسته، قرمز تا بنفش رنگ و خارش دار روی پوست شناخته می شود و در برخی موارد می تواند باعث ایجاد زخم های دردناک در دهان یا نواحی تناسلی شود. لیکن پلان جزء بیماری های پوستی به شمار می رود و علاوه بر پوست، مخاط ها را نیز درگیر می کند.
بروز این بیماری در کودکان نادر است و بیشترین شیوع آن در افراد 30 تا 60 سال دیده می شود. در سنین زیر 5 سال و سالمندان، ابتلا به لیکن پلان بسیار کم گزارش شده است. همچنین در حدود 10 درصد از بیماران، سابقه خانوادگی مثبت وجود دارد که می تواند نقش عوامل ژنتیکی را در بروز بیماری مطرح کند.
علت دقیق لیکن پلان هنوز به طور کامل مشخص نشده است، اما شواهد نشان می دهد که اختلال در عملکرد سیستم ایمنی و واکنش غیرطبیعی آن علیه سلول های بدن نقش مهمی در ایجاد بیماری دارد. ضایعات پوستی معمولا به صورت پلاک های متعدد در نواحی مختلفی مانند دست ها، پاها، کمر و گاهی داخل دهان ظاهر می شوند و ممکن است با خارش یا سوزش همراه باشند.
در این مقاله به بررسی ویژگی های بالینی، علائم، روش های تشخیص و درمان لیکن پلان پرداخته می شود و همچنین نقش داروهای موضعی، رژیم غذایی و برخی رویکردهای طب سنتی و گیاهی در کنترل علائم بیماری مورد بحث قرار خواهد گرفت.
علائم لیکن پلان
بیماری لیکن پلان می تواند در بخش های مختلف بدن ظاهر شود و شدت و شکل آنها در افراد مختلف یکسان نیست. این بیماری اغلب به صورت ضایعات پوستی خارش دار شناخته می شود، اما ممکن است مخاط دهان، پوست سر و ناخن ها را نیز درگیر کند. شناخت دقیق علائم بر اساس محل درگیری، نقش مهمی در تشخیص به موقع و انتخاب روش درمان مناسب دارد. در ادامه، مهم ترین علائم لیکن پلان در قسمت های مختلف بدن، آورده شده است.
علائم لیکن پلان پوستی
پاپول های صاف، چندضلعی و خارش دار
تغییر رنگ ضایعات از صورتی یا سفید به بنفش
وجود خطوط سفید و توری شکل روی سطح ضایعات (به این خطوط، ویکهام گفته می شود).
بثورات پوستی با اندازه 2 تا 10 میلی متر
درگیری شایع نواحی داخلی ساعد، مچ دست، ساق و قوزک پا
ایجاد رد یا خطوط قرمز روی پوست پس از خاراندن
علائم لیکن پلان دهانی
خطوط سفید روی مخاط گونه ها و زبان
ضایعات غیر زخمی بدون درد در اغلب موارد
زخم های دردناک در نوع شدید بیماری
سوزش و حساسیت به برخی غذاها
التهاب و قرمزی لثه ها
درد هنگام جویدن
علائم لیکن پلان مویی
ایجاد پاپول در اطراف فولیکول های مو
التهاب پوست سر
ریزش موی دائمی همراه با اسکار یا جای زخم
علائم لیکن پلان در ناخن
نازک شدن صفحه ناخن
ایجاد شیارها و فرورفتگی های طولی
ترک خوردگی و شکنندگی ناخن
بدشکلی ناخن در موارد پیشرفته
احتمال افتادن ناخن در صورت عدم درمان
این دسته بندی کمک می کند علائم لیکن پلان با دقت بیشتری شناسایی شوند و از اشتباه گرفتن آن با سایر بیماری های پوستی جلوگیری شود.
علت بیماری لیکن پلان
علت دقیق بروز بیماری لیکن پلان هنوز به طور کامل مشخص نشده است، اما مطالعات متعدد نشان می دهند که این بیماری ماهیتی التهابی و خودایمنی دارد. در لیکن پلان، سیستم ایمنی بدن به اشتباه علیه سلول های طبیعی پوست و مخاط واکنش نشان می دهد و این پاسخ غیرطبیعی منجر به التهاب، تخریب سلولی و ایجاد ضایعات پوستی و مخاطی می شود. در این بیماری، اختلال در عملکرد سیستم ایمنی نقش مهمی دارد. در این وضعیت، سیستم دفاعی بدن بهاشتباه به سلول های سالم خود حمله می کند. برخی از سلول های ایمنی با تأثیر بر سلول های سطحی پوست و مخاط، باعث ایجاد التهاب طولانی مدت می شوند. به همین دلیل، لیکن پلان در دسته بیماریهای خودایمنی قرار میگیرد.
عوامل ژنتیکی نیز در ایجاد بیماری بی تاثیر نیستند. وجود سابقه خانوادگی در برخی بیماران نشان می دهد که زمینه ارثی می تواند فرد را مستعد ابتلا کند، هرچند ژنتیک به تنهایی عامل بروز بیماری محسوب نمی شود.
استرس های روانی و عوامل محیطی به عنوان محرک های مهم شناخته می شوند. استرس می تواند از طریق تاثیر بر سیستم ایمنی، شروع بیماری یا تشدید علائم آن را به دنبال داشته باشد. بسیاری از بیماران، آغاز یا عود علائم را پس از دوره های استرس شدید گزارش کرده اند.
مصرف برخی داروها مانند داروهای ضد فشار خون، داروهای قلبی، داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی و بعضی آنتی بیوتیک ها می تواند ضایعاتی شبیه لیکن پلان ایجاد کند که به آن واکنش شبه لیکن پلان گفته می شود. همچنین تماس طولانی مدت با مواد شیمیایی خاص نیز به عنوان عامل محرک در برخی موارد مطرح شده است.
در مجموع، لیکن پلان یک بیماری چندعاملی است که حاصل تعامل عوامل ایمنی، ژنتیکی و محیطی بوده و شناسایی دقیق عامل زمینه ساز در هر بیمار می تواند نقش مهمی در کنترل و درمان بیماری داشته باشد.
تشخیص افتراقی بیماری لیکن پلان
بیماری لیکن پلان می تواند با چندین بیماری دیگر اشتباه گرفته شود، به ویژه زمانی که ضایعات پوستی شبیه لیکن پلان، بدون خارش ظاهر شوند. چند بیماری التهابی پوستی علائم مشابهی با لیکن پلان دارند. در ادامه مهمترین تفاوت ها بررسی شده است.
تفاوت لیکن پلان با اگزما
اگزما معمولاً ناشی از نقص سد محافظتی پوست و واکنش به عوامل محیطی یا آلرژنها است.
لیکن پلان یک بیماری خودایمنی است که سیستم ایمنی به سلول های پوست و مخاط حمله می کند.
ضایعات پوستی لیکن پلان نسبت به اگزما معمولاً کوچکتر و با خارش کمتر هستند.
تفاوت لیکن پلان با پسوریازیس
هر دو بیماری التهابی و خودایمنی هستند. لیکن پلان گذرا است و ممکن است خودبهخود بهبود یابد، در حالی که پسوریازیس مزمن و مادامالعمر است.در لیکن پلان، سیستم ایمنی به سلولهای پوستی و مخاطی حمله میکند، در حالی که پسوریازیس باعث تجمع بیش از حد سلولهای پوستی و ایجاد پلاکهای ضخیم و پوستهپوسته می شود.
تفاوت لیکن پلان با آلوپسی
هر دو بیماری موجب ریزش مو می شوند. لیکن پلان مویی (فولیکولار) باعث التهاب پوست سر و تخریب فولیکول ها میشود و ریزش مو دائمی ایجاد می کند. آلوپسی معمولاً به صورت ریزش سکهای مو، نازک شدن تارها و کاهش رشد مو است و التهاب یا زخم در پوست سر ایجاد نمی کند. در جدول زیر به صورت خلاصه این بیماری ها با یکدیگر مقایسه شده اند.
| ویژگیهای متمایز | شکل ضایعات | خارش | مدت بیماری | علت اصلی | بیماری |
| درگیری مخاط دهان، ناخنها و مو؛ خطوط سفید رتیکولار در دهان | پاپولهای صاف، چندضلعی، ارغوانی-بنفش، خطوط ویکهام | معمولاً وجود دارد، در 20% بیماران خارش ندارد | گذرا، ممکن است خودبهخود بهبود یابد | خودایمنی (حمله سیستم ایمنی به پوست و مخاط) | لیکن پلان |
| بیشتر در نواحی خمیده (فلکسور)؛ اغلب همراه با خشکی پوست | ضایعات قرمز، پوستهدار یا مرطوب، گاهی تاولدار | معمولاً شدید | مزمن، عودکننده | نقص سد محافظتی پوست و واکنش به آلرژنها | اگزما |
| پلاکهای ضخیم و واضح؛ غالباً در آرنج، زانو، پوست سر | پلاکهای ضخیم، قرمز، با پوسته سفید | خارش ممکن است وجود داشته باشد | مزمن، مادامالعمر | خودایمنی (تجمع بیش از حد سلولهای پوستی) | پسوریازیس |
| بدون التهاب یا اسکار روی پوست سر؛ ریزش مو سکهای | لکههای بدون مو، پوست سر معمولاً طبیعی | معمولاً بدون خارش | ممکن است برگشت پذیر یا طولانی مدت باشد | خودایمنی (حمله سیستم ایمنی به فولیکولهای مو) | آلوپسی |
بیماری لیکن پلان چگونه درمان می شود؟
لیکن پلان یک بیماری مزمن پوستی است که درمان قطعی ندارد، اما در بسیاری از موارد به مرور زمان و بدون درمان خاصی بهبود پیدا می کند. این روند ممکن است از چند ماه تا حدود دو سال طول بکشد. در این مدت، اقدامات درمانی بیشتر با هدف کاهش علائمی مثل خارش، التهاب و ناراحتیهای روحی بیمار انجام می شود.
درمان های خانگی و مراقبتی
شروع بیماری معمولاً با خارش و التهاب همراه است و حتی در موارد خفیف نیز نیاز به مراقبت دارد. درمان های خانگی شامل مراقبت صحیح از پوست، جلوگیری از تحریک ضایعات و رعایت توصیه های پزشک متخصص پوست است. استفاده از روش های مراقبتی مناسب و داشتن سبک زندگی سالم می تواند به کاهش شدت علائم کمک کند.
تغذیه مناسب در بیماران مبتلا به لیکن پلان
رژیم غذایی افراد مبتلا به لیکن پلان بهتر است حاوی مواد غذایی سرشار از ویتامین C باشد، زیرا این ویتامین به تقویت سیستم ایمنی بدن کمک می کند. میوه ها و سبزیجاتی مانند پرتقال، کیوی، لیموترش و سبزیجات برگ تیره منابع خوبی از این ویتامین هستند.
مصرف مواد غذایی حاوی امگا ۳ نیز به دلیل خاصیت ضدالتهابی آنها توصیه می شود و می تواند به کاهش التهاب ضایعات پوستی کمک کند. ماهی، گردو و روغن زیتون از منابع مفید امگا ۳ به شمار می روند. همچنین دریافت کافی عنصر روی نقش مهمی در تقویت سیستم ایمنی بدن دارد و میتوان آن را از طریق مصرف گوشت، غلات و انواع آجیلها تأمین کرد.
درمان دارویی بیماری لیکن پلان
درمان دارویی این بیماری با هدف کنترل خارش و التهاب انجام می شود و باید حتماً تحت نظر پزشک باشد. معمولاً از پمادها و کرم های موضعی برای کاهش التهاب پوست استفاده می شود. در صورت نیاز، داروهای خوراکی ضد خارش مانند لوراتادین یا سیتیریزین نیز ممکن است تجویز شوند. در موارد شدیدتر که علائم با درمان های معمول بهبود پیدا نمی کند، پزشک ممکن است از داروهای قوی تر برای کنترل فعالیت سیستم ایمنی استفاده کند.
درمان لیکن پلان دهانی
در نوع دهانی لیکن پلان، برای کاهش شدت علائم از داروهای ضدالتهاب استفاده می شود. همچنین رعایت دقیق بهداشت دهان و دندان و پیروی از توصیههای پزشک تأثیر زیادی در کنترل این نوع از بیماری دارد.
سوالات متداول:
– آیا لیکن پلان واگیردار است؟
خیر، لیکن پلان یک بیماری خودایمنی است و به هیچ وجه واگیردار نیست.
– چه عواملی ممکن است باعث عود مجدد بیماری شوند؟
استرس، برخی داروها و تماس با مواد شیمیایی می تواند باعث عود بیماری شود.
– آیا تغییر سبک زندگی یا تغذیه می تواند روند بهبود را تسریع کند؟
بله، تغذیه سالم، مصرف ویتامین ها، امگا ۳ و مراقبت صحیح از پوست می تواند علائم را کاهش دهد.
منابع
